جنگلات درافغانستان

درین قسمت لازم میدانیم تاچند اصطلاح را که مورد بحث میباشد تعریف نمائیم :

پارک ملی (National park):

شکل پیشرفته وعالیتر مناطق حفاظت شده بوده وعبارت از ساحه معین حاوی اهمیت ملی که نمایندگی از میراث طبیعی کشور نموده وبعد از تأسیس سرحدات جز اینکه توسعه باید تغیر نمیکند واز لحاظ داشتن نباتات ، حیوانات ، آثار تاریخی وزیبائی های طبیعی دارای اهمیت ملی وبین المللی میباشد .

پناه گاه وحوش ( Wildlife Refuges ) :

عبارت از ساحه معین جغرافیائی است که به منظور نگهبانی ، حفظ وحمایه کامل حیوانات ، نباتات ومحیط زیست ایشان تثبیت میگردد.

پناه گاه ساحاتی را در بر میگیرد که حیوانات فعالیت های تغذیوی تولید نسل ، تخم گذاری ، استراحت وحرکات نمایشی (ستر واخفا) را بصورت آزاد در آن انجام میدهند .

مناطق ممنوعه ( Wildlife Sancturies ) :

ساحه وسیعی جغرافیائی بوده که به منظور حفظ وحمایه حیوانات وپرندگان هر گونه عملیات تخریبی در منطقه ممنوع قرار داده شود .

سالانه هزاران نفر از سیاحان خارجی از منابع طبیعی آب ایستاده بازدید بعمل آورده اند که ازین ناحیه عواید سرشاری جهت تقویه بنیه اقتصادی کشور بدست آورده بوده ایم .

موقعیت آب ایستاده غزنی (Location)

در قسمت جنوب شرقی افغانستان موقعیت دارد ، در فاصله 250 کیلومتری جنوب غرب کابل ودر فاصله 125 کیلومتری جنوب شهر غزنی موقعیت دارد .

آب ایستاده غزنی در ارتفاع 2100  متری دامنه های جنوبی کوه بابا وکوه پغمان موقعیت داشته ، ساحه مجموعی 13000 هکتار وعرض 16 کیلومتر میباشد . اطراف جهیل توسط گل (حد) احاطه شده است ، عرض جهیل ازهفت کیلومتر در شرق گرفته وتا به کمتر از نیم کیلومتر عرض در غرب میرسد .

آبی که به جهیل آب ایستاده میریزد دارای منبع دایمی آب نبوده از دریاهای بنام های گردیز ، غزنی ونهارا به آن میریزد . جهیل آب ایستاده غزنی متشکل از دو جزیره کوچک میباشد که جزیره کوچکتر آن 50 متر طول ، 10 متر عرض و 500 متر مربع مساحت دارد ، اما جزیره بزرگتر آن 80 متر طول 20 متر عرض و دارای 1600 متر مربع مساحت میباشد .

اقلیم ( Climate ) :

آب وهوای آب ایستاده غزنی مانند اکثر حصص افغانستان خشک بوده تابستان آن گرم وزمستان اش سرد میباشد که قسمت اعظم بارندگی در زمستان به شکل برف میبارد . اوسط بارندگی سالانه مقر به 216.4 ملی متر میرسد که 92%  آن بشکل برف در زمستان میبارد .

حجم آب جهیل در فصل های مختلف از هم متفاوت بوده طوریکه در بهار 270 میلیون متر مکعب حجم داشته ودر خزان به 140 ملیون مکعب تقلیل میابد که یک متر عمق آب کم میگردد .

درین اواخر خطریکه منابع طبیعی وحیاتی آب ایستاده را تهدید میکند اعمار بند برق سرده غزنی است که بمنظور آبیاری زمین های زراعتی وتولید انرژی برق اعمار شده که در اثر گردانیدن آب به کاسه بند سطح آب جهیل کم میگردد .

یگانه فکتور اساسی که بالای آمدن و دوباره برگشتن قاز حسینی ودیگر پرندگان مهاجر آبی تأثیر دارد حجم آب است .

محیط حیاتی (Biotic Environment)

1.          جامعه نباتی (Flora) : رستنی های آب ایستاده غزنی از نوع (Moderate Semi-desert type) میباشد . بصورت عموم پنج جامعه مشخص نباتی در پنج ناحیه مشخص ذیل تشخیص گردیده است که در هر ناحیه آن نباتات بخصوص توافق کرده است .

a.             زون آب های کم عمق (The shallow water zone) : این ناحیه قسمت های ساحلی ، حاشیه ها وجوانب جهیل را که عمق کم دارد در بر میگیرد . نباتات مشخص این جامعه را نباتات متحرک (Plankton) بخصوص الگاو Pond weed  ( Ruppia maritime) تشکیل میدهد .

b.            زون گلی ( Mudflat zone ) : این ناحیه دارای گل ومد بوده واز نموی نباتات جلوگیری مینماید ویگانه بنائیکه در اینجا بصورت کالونی یافت میگردد گل گوشواره (Taraxacum monochlamydeum) میباشد .

c.             زون متحوله ( Transition zone ) : عبارت ازیک جامعه متحوله وانتقالی است که دربین دوجامعه کاملاً خشکل وآبی قرار دارد . نباتات این جامعه را انواع علفهای خوردی (Psyllotachys beludshistanica) که همراه با انواع (Ranunculus) بسر میبرند تشکیل میدهد . درقسمت های حفاظت شده آن (Asperugo procumbens) ، بعضی انواع Valerianella cymdicar ، Verinica spp  ، Eremopyrum orientala  اکثر انواع Papavera   وبسیاری از انواع فامیل های Papillionaceae   بصورت پراگنده یافت میگردد .

d.            جامعه گراسهای قد پست : این جامعه نمایندگی از جامعه بته های بادام کوهی Amygdalus   مینماید . بادام کوهی همراه بابته های خار دار و گراسهای که بصورت پراگنده واقع گردیده که در حدود 15-25% پوشش نباتی را تشکیل میدهد .

     گراس ها وبته های Shrubs که نباتات بارز این جامعه را تشکیل میدهند عبارتند از :

         انواع بادام کوهی Amygdalus spp  ، خار آهو Cousinia spp   ، گز Tamarix) ) ، Laxa  ، ترخ Artemisia)) وگراسهای :

     (Bromus danthoniae ) ، (Boissieraso uarroإsa) ، (Bromus danthoniae) ، ( Boissieraso uarrosa) میباشد .

e.             Marshland zone : این جامع اطراف جهیل را در قسمت هایکه زاء اب بیشتر باشد در برمیگیرد ونباتات مشخص آنرا انواع Carex   تشکیل میدهد .

پرندگان (Avifauna )

پرندگان در ذهن همه انسانها مظهر آزادی ، رهائی ورستن بوده است . در فرهنگ عامه بیشتر اقوام به معجزات وکرامات فراوانی که به پرندگان نسبت داده شده بر میخوریم . دراساطیر مصرو چین باستان " درنا " عمری بس طولانی وتوانائی های فراوانی دارد . یونانی ها ورومیان برای ققنوس یا مرغ آتش کرامات بزرگ قائل بوده اند . در ایران فروهر" نیروی اهورائی" در نقوش برجسته خدائی بالدار است .

در افسانه ها بنام " هما " فراوان بر میخوریم ونیزنام سیمرغ را به عنوان " مشکل گشا " وپیش بینی که واجد همهء خصوصیات پیروان طریقت ونشانه حق مطلق است زیاد میشنویم.

درشاهنامه فردوسی میخوانیم که چون رستم در نبرد با افراسیاب در مانده میشود ، به توصیه زال برای چاره جوئی به سیمرغ روی میاورد . همچنین تاریخ نشان میدهد که طی قرون متوالی ، پادشاهان وسرداران بزرگ به نشانه نمایاندن قدرت خود پر مرغان گوناگون را زینت بخش کلاه شان میکردند .

پناه گاه جهیل آب ایستاده غزنی از نقطه نظر داشتن منابع طبیعی پرندگان مهاجر آبی بسیار غنی بوده ودر آسیا وحتی جهان اهمیت دارد . موجودیت کالونی های بزرگ بحیث محل تخمگذاری وچوچه کشی ( نسل گیری ) برای قاز حسینی بزرگ یا فلامینگو P . rubber roseus   به اهمیت وزیبائی طبیعی فوق العاده بی مانند آب ایستاده می افزاید .

بابر شاه مغلی (1483-1530) در کتاب خاطراتش از سفری که به وادی اندس نموده بود در اثنای برگشت به طرف کابل از جهیل آب ایستاده غزنی بازدید  نموده واز موجودیت قازحسینی در آنجا یاد آوری نموده بود تعداد قازهای حسینی را غیر قابل شمارش ثبت نموده است .

قازحسینی بزرگ (Flamingo) یک پرنده مهاجر آبی بوده که بصورت طبیعی در بهار در اواخر مارچ (حمل) واوایل اپریل (ثور) به جهیل آب ایستاده رسیده وبرگشتن دوباره آنها را در اواخر سپتمبر (میزان) واوایل اوکتوبر (عقرب) صورت میگیرد .

بصورت عموم این آمدن وبرگشتن دوباره آنها مربوط به سطح آب جهیل واقلیم میباشد اما بصورت خاص علت ویا فکتور خاصیکه بالای آمدن مدت ماندن ودوباره برگشتن آنها تأثیر داشته باشد دانسته دانسته نشده است . اکوتایپ قازحسینی بزرگ در اوایل بهار اکثراً از هند وپاکستان وجهیل سیستان بطرف آب ایستاده ودشت ناور غزنی می آیند ودر اثنای بازگشت اگر حجم کافی آب واقلیم ملایم در سیستان مساعد باشد به جهیل سیستان ودر غیر  آن دوباره به طرف هندوپاکستان مهاجرت مینمایند .

اکوتایپ قاز حسینی بزرگ ساحه انتشار جغرافیائی وسیع داشته بصورت عموم در قاره افریقا ، کشور های جنوب اروپا وتقریباً در تمامی ممالک غرب آسیا یافت میشود ولی در باره مسیر مهاجرت قازحسینی معلومات کمتر در دست است .

نتایج مقدماتی که از پروگرام های نشانی پاهای پرندگان (Ringing) درسال 1970  درایران بدست آمده نشان میدهد که یک جمعیت بزرگ از قاز های حسینی همراه با خیل های پرندگان دیگر دیده شده بود .

قرار Koning , Rooth  درسال 1975 قاز های حسینی افغانستان را در جهیل سیستان وی در پاکستان بسر میبرند . براساس (Madel(1970 و Klockenhoff   در سپتمبر 1964 یک جمعیت از قاز های حسینی در فضای کابل دیده شده بود که از طریق پروگرام های نشانی پاهای پرنده ها به سویه بین المللی میتوانیم تعداد قاز های را بدانیم . قاز حسینی بزرگ دارای یکنوع منقار بخصوصیت که از طریق آن آب را فلتر نموده وغذای شانرا که الجی ها ، مد حیوانات کوچک آبی وغیره تشکیل میدهد میگیرند .

پروفیسور اختر در سال 1974  جاغور یک قازحسینی بزرگ را جهت معلوم کردن عادت غذائی قاز حسینی در آب ایستاده ودشت ناور تسلیخ کرده واز آن ملی (گل) بعضی دانه های ریگ ، سه دانه قانغوزک آبی ده دانه آببازک وبیست وسه دانه لاروای (Chironomus) را بدست آورد .

بیولوژی نسل گیری قاز حسینی خوب دانسته نشده بصورت عموم تخم گذاری قاز حسینی بزرگ بالای ساختمان های که از گل ومد بشکل گنبد مانند ساخته میشود (آشیانه) صورت میگیرد . بصورت عموم فصل تخم گذاری وچوچه کشی در قاز حسینی بزرگ نامنظم میباشد . طبیعتاً یک تخم توسط جنس ماده در آشیانه گذاشته ولی مراحل چوچه کشی آنرا هردو جنس نروماده پیش میبرند .

برای اینکه قاز حسینی بزرگ بتواند جمعیت خود را بصورت طبیعی تعویض نماید باید حد اقل 25 سال عمر نماید به خاطر یکه تخم گذاری آنها بسیار کم بوده واز نقطه نظر منجمنت واداره قاز های حسینی خیلی ها بار ارزش است که خوشبختانه قاز حسینی بزرگ برخلاف سایر پرندگان تحت شرایط طبیعی تا 44 سال عمر کرده میتواند .

اختر از جمله اولین اشخاصی است که در سال 1974 محل تخمگذاری ونسل گیری قاز حسینی بزرگ را در جهیل آب ایستاده غزنی مشاهده نموده است که شرایط این وقت با شرایط زمانیکه بابر از جهیل آب ایستاده غزنی بازید نموده بود بکلی فرق نموده است طوریکه در آن زمان " تخم گذاری در سواحل جهیل صورت میگرفت " ولی در حال حاضر محل تخمگذاری قاز حسینی بزرگ در جهیل آب ایستاده فقط به یک جزیره ایکه آنهم در بین جهیل موقعیت دارد محدود شده است که این هم از حمله خطر هایست که منابع طبیعی آب ایستاده را تهدید میکند که اگر همین یک جزیره هم از بین برود محل آشیانه سازی وتخمگذاری قاز حسینی در جهیل آب ایستاده از بین خواهد رفت ، قاز دیگر در آنجا مهاجرت نه نموده وبه خطر انقراض مواجه خواهد شد وخطر محدود شدن محل آشیانه سازی وتخمگذاری  قازهای حسینی ناشی از مداخلات انسانها بخصوص شکار بدون تشخیص ، جمع آوری تخم های آنها توسط مردمان محل ، گردانیدن منبع آب جهیل واعمار بند ها به منظور تولید انرژی برق و آبیاری زمینهای زراعتی ، رها کردن وچرانیدن حیوانات اهلی در گرد ونواحی جهیل ، رها شدن پرنده های شکاری در بین آنها وغیره در اینجا میباشد .

علاوه بر قاز حسینی یکعده دیگر از پرندگان مهاجر آبی آب ایستاده غزنی را بحیث محل آشیانه سازی وتخمگذاری مورد استفاده قرار میدهد . آب ایستاده غزنی از نقطه نظر منابع طبیعی پرندگان مهاجر آبی وساحلی خیلی غنی میباشد اما چند پرنده عمده آنر قسم نمونه ذیلاً ذکر مینمائیم :

E           قاز حسینی کوچک (Phoenicopterus minor)

E           قطان کلنگ سایبریائی (Grus leucogeranus)

E           اوست (Recurvirostra avosetta)

E           چوب پا (Himantopus)

E           کاکائی صورتی (Larus genei)

E           پرستوی دریائی نول کلفت (Gelochelidon nilotica)

E           تنجه (Tadorna tadorna)

E           سلیم شنی (Charadrius leschenaultia)

آن جمعیت از پرندگان که به افغانستان مهاجرت مینمایند ساحه انتشار جغرافیائی شان در قزاقستان ، سایبریا ، هندو پاکستان محدود شده است . اکثر از این پرندگان مهاجر مراحل پر اندازی شانرا درساحل جهیل های جنوب غرب سایبریا وقزاقستان سپری مینمایند . بعداً جمعیت بزرگی ازین پرندگان مهاجر آبی با نزدیک شدن زمستان از طریق افغانستان گذشته وزمستان را در جهیل هایکه آب سند (Indus) به آن میریزد به سر میبرند . در جمله ممالک خشک مثل افغانستان هیچ ویا کمتر کشوری را میتوانیم پیداکنیم که دارای جهیل های مثل آب ایستاده ودشت ناور غزنی وجبه زار های سیستان برای نسل گیری واستراحت مرغان آبی مهاجر مساعد باشد .

براساس (G-Niethammer.1971) در سال 1966 ده هزار قطعه از مرغابی ها در آب ایستاده غزنی دیده شده است . قرار (Nogge,1974) درسال 1970 پانزده هزار قطعه مرغابی ها راپور داده شده است . در اوکتوبر 1976 پانزده هزار مرغابی ها ودر دسمبر 1976 هشت هزار قطعه مرغابی ها توسط پرسونل پروژه حفاظت منابع طبیعی  حیات وحش در جهیل آب ایستاده غزنی دیده شده است . راپور های متعدد فوق پرنده های ذیل را نیز در بر داشته است :

E     تنجه (Tadorna tadorna)

E     اردک سرخائی (Anthya ferina)

E      نول پهن (Anas clypeata)

E      فیلوش (Anas acuta)

E      کله سبز (Anas platyrhynchos)

E      اردک ارده ئی (Anas strepera)

E      خوتکا (Anas crecca) .

تقریباً 50 نوع از گز لنگ ها وپرنده های ساحلی این ساحه رابحیث یک محیط زیست متحوله در اثنای مهاجرت بکار میبرند وبسیاری از انواع آنها باجمعیت های بسیار زیاد دیده شده است.

پناه گاه آب ایستاده غزنی باکمی اصلاح ومنجمنت درست یک پناه گاه مهاجرتی بسیار با اهمیت را برای کلنگ سایبریائی که از جمله سومین کلنگ های نادر دنیا س تشکیل میدهد . کلنگ سایبریائی دارای دوجمعیت جداگانه میباشد جمعیت شرقی آن در Yaktia  شرق اتحاد شوروی که تعداد آنها به 300 قطعه میرسد در حالیکه جمعیت غربی آن که متشکل از 60 قطعه میباشد در مناطق تندرای شمال اتحاد شوروی آشیانه سازی وتخم گذاری نموده و در اثنای زمستان از طریق افغانستان به پناه گاه Ghana در Bharatpur  هند ومهاجرت مینماید . کلنگ سایبریائی سه بار در جهیل آب ایستاده غزنی دیده شده است .

در بهار (Koning ,1970) به تعداد 74 دانه از ین کلنگ ها را مشاهده کرده است ، Nogge  در زمستان 1970 سه دانه آنرا و Petoez  دو دانه ازین پرنده ها را در بهار 1974 مشاهده نموده است .

 غذای کلنگ سایبریائی را رایزوم نباتات سلام علیک (Sedges) که در جبه زار ها نمو مینماید تشکیل میدهد . درسالهای اخیر قسمت های جنوب شرق جبه زار های جهیل آب ایستاده که دارای (Sedges) های با نموی بسیار تازه و آبدار بودند وغذای کلنگ سایبریائی را تشکیل میداد . در اثر برگردانیدن منبع آب جهیل با احداث بند به منظور آبیاری زمین های زراعتی وتولید انرژی برق بسیار کم گردیده وتأثیر سوء بالای محیط زیست کلنگ سایبریائی وارد کرده است .

حیوانات دیگر :

پستانداران کوچک به پیمانه وسیع در اطراف ونواحی جهیل آب ایستاده غزنی یافت میشود ، آهوی دشتی (Capra subguturosa ) ، سنجاب ها (Citellus falvus) ، (Meriones libycus) jirds ، تعداد متعدد روباه سرخ (Vulpes vulpes ) ، خارپشتک (Hemiechinus auritus megalotis ) بسیار زیاد دیده شده است .

خطرات وپرابلم هایکه منابع طبیعی جهیل آب ایستاده را تهدید میکند :

1.      شکستاندن تخم ها هنگام چرش حیوانات .

2.      جمع آوری تخم و برهم زدن آشیانه این پرندگان توسط مردم محل .

3.      شکار بی رحمانه وبدون تشخیص .

4.      گردانیدن منبع آب جهیل به منظور تولید انرژی برقی وآبیاری زمین های زراعتی .

5.      پرابلم ترسبات Sedimentation ونمکی شدن Siltation.

سفارشات

با طرح قوانین محافظوی میتوانیم از ثروت های طبیعی محافظت نمائیم که شامل اعلان قانونی این ساحه بحیث پناه گاه پرندگان مهاجر آبی میباشد که عملی شدن آن امکان حفاظت بهره برداری وبهتر را از این قسم منابع طبیعی در آینده زیاد میسازد که این کار توسط اعلام تاریخی 1977 صورت گرفته است :

1.  حفاظت مناطق مذکور توسط مؤظف نمودن مامورین ومستخدمین پروژه حفاظت منابع طبیعی حیات وحشی بطور دائمی در ساحه .

2.   قطع تصرفات زمین های مزروعی مردم  درمناطق حفاظت شده .

3.   منع وجلوگیری از چرانیدن حیوانات اهلی .

4.  منع شکار ، جمع آوری تخم ها  ، حیله گردی ودیگر مزاحمت ها در محل آشیانه وتخم گذاری پرندگان .

5.  تفهیم مردم به اهمیت علمی ، اقتصادی وتفریحی منطقه .

6.  جمع آوری معلومات در مورد اداره ومنجمنت بهتر منطقه .

7.  شروع یک سلسله تحقیقات علمی ، بیولوژیکی ، هایدرولوژیکی وایکولوجیکی در مورد مناطق متذکره ومنابع طبیعی آن .

a.  شروع تحقیقات ومطالعات علمی بالای اکولوجی کلنگ سایبریائی ، محیط زیست وعادت غذائی آن .

b.  شروع تحقیقات علمی بالای قازحسینی ، محیط زیست ، نسل گیری وعادت غذائی آن .

c.  شروع مطالعات علمی در مورد دیگر پرندگان مهاجر آبی وساحلی .

d. شروع پروگرام نشانی پاهای (Ringing) پرندگان .

e. شروع تحقیقات باستان شناسی در مورد ارتباطات اکولوجیکی جمعیت های فعلی وسابقه قاز حسینی ومرغان آبی .

8.  جلوگیری از آلودگی محیط  مخصوصاً از آفت کش ها .

9.  تعین وتثبیت حدود اربعه ساحه متذکره ودر صورت امکان خارج نمودن واتر پمپ های شخصی از ساحه دوکیلومتری .

10.  ایجاد پیاده رو های معین در اطراف ساحه حفاظت شده جهت وارسی از امور مربوطه در ساح وجلوگیری از فرسایش خاک .

11.  ایجاد جزایر مصنوعی وغرس نهال برای بود وباش پرندگان ساحلی .

12.  اعمار برج های ترسب جهت بازدید ومراقبت پرندگان .

13.  اعمار تعمیرات جهت رهایش مامورین ومحافظین .